Cor an Aghaidh an Chaim

 

Píosa beag togtha as “Cor in Aghaidh an Chaim agus Cam in Aghaidh an Choir,” drama le Piaras de Hindeberg, character mór na hAithbheóchana um 1900, agus sagart leis: sagart a chodail amuigh. (Níl sin ceart, really. Sagart ceart ab ea é, ach ní raibh bluire de’n bhréag-uaisleacht a bhain le furmhór na sagart sa treimhse sin ann.). B’as Portlaw, Co Waterford dó, agus Gaeilge bhreá chruinn mhuintir na nDéise agus South Tipperary aige. B’fhiú a bheathaisnais a léamh ar Ainm.ie.

Tá rí Shean-Shasana (agus ní rí Sasana Nua (New England/America) anseo ag lorg uirlis saoire (mason) ar an mbean seo in Éirinn: uirlis a ndúirt a fear chéile féin leis an rí go raibh gá leis chun críoch a chur ar chaisleán a thógadar don rí... agus fios ag an saor go gcuirfidh an rí chun báis é chomh luath a’s atá críoch ar an gcaisleán. Sean sgéal i dtaobh an Gobbán Saor é seo, ar ndóigh.

Litriú faoi mar a fuaras (fuair mé) romham.

 An Rí isteach an doras chuici:

Bean: Dia a’s Muire dhuit a’s Pádraig. Nach iongantacht an brothall atá ann, buíochas le  Dia.

Rí: Is iongantach sin, an té (go) mb’éigean dó siúl do chois faoi.

B: Is fíor dhuit. A mb’fhada tháinig tú, mar sin?

R: Is fada sin, thar teorainn anoir dom.

B: Do bhí a fhios agam cuma éigin gur choigríoch tu. Agus cadé an sgeul é anoir?

R: Dré sgeul. Ca’l fear an tighe?

B: Tá sé as baile. Mise bean an tighe seo.

R: Ar mhiste leat fios a anma agus a shloinneadh d’fiarfaighe dhíot?

B: Ní miste go deimhin. Maidhc mac an Gobbáin aimn m’fhir-se agus an Gobbán féin fear an tighe. Thall sa tír sin ar b’as duit-se dóibh. Ag tógháil chaisleáin do rí Shean-Shasna atáid. Badh chóir go mbeidís réidh leis anois, nó mara bhfuilid, táid siad lán leis. Beid said abhaile anois chugham gan stad.

R: Sidé áit díreach do bhí mé do lorg. Dar ndóigh, mise rí Shean-Sasna.

B: Mhaiseadh an eadh? Agus cionnus atá Maidhc agus athair mo Chéile?

R Táid said marthaineach.

B: Feach sin anois agus eagla ormsa go mbeadh droch-bhail orra, nó mí-ádh eigin insan áit fhiadhain sin thall...Agus cionnus atáid na prataidhe agaibh i mbliadhna?

R: Ia mhaiseadh, níor bhfiú leat a bhaint iad...

B: Ia mhaiseadh, is mar sin átáid again féin...Agus tusa an rí, a deir tú liom.

R: Is mé a mbasa.

B: Nach deas duit é sin anois. Agus cionnus átá do chéird-se ag dul chun cinn?

R: O mhaiseadh cuibhseach. Cadé an mhath dham a bheith ag gearán?

B: Dár ndóigh is fíor dhuit. Sceim a’s sceón i gcomhnaidhe orainn go léir, cabhair ó Dhia chughainn. Agus a mbíonn mórán ort, mar sin?

R: Ia bíonn, a bhean.

B: Cadé an sort oibre ar aon chor é?

R: Riaghluadh agus smachtughadh daoine,

B: O, cionnus a riaghluigheann tú iad?

R: An bhfuil turnip agat, nó práta? Seadh, taisbeáin dom an cnócar sin. Seo anois, bíonn m’ubhall ríogh ar láimh liom agus mo shlat rioghadha, reachta agus rachmuis sa láimh eile. Mar seo a ghabhaim ansin. Sin riaghlughadh dhuit.

Ia! Massa, is ait an cleas agat é. Do thiocfainn féin cortha dhe. Agus cionnus dhéineann tú a smachtughadh?

R: Sé sin, creachadh ropaire agus bithbheanacha, agus cur droch-bhan ar a leas.

B: Maiste mhaiseadh, ní fuiris duit é sin do dheanamh.

R: Ní fuiris, ach do dheanainn é.

B: Droch-bhean do chur ar a leas!

R: Seadh a mhaiste.

B: Agus cionnus do dhéanhá é?

R: Ar mh’anam, níl aoinne is fearr d’inneósadh duit é ná an té ná fuair a fhoghlaim gan mhúineadh: sé sin mise. Dar ndóigh, do bhí carn ban agam féin agus do chuirinn ar a leas diaidh ar dhiaidh iad. ...Is amhlaidh b’éigean dom a leasaughadh  ansin, crochadh beag do bhaint asta ar dtúis agus a gceann do scrios díobh ‘ina dhiaidh sin le claidheamh.

B: O bho. Dia linn!

R: Ia, a bhean a chroidhe, do bhainfeadh sé fáscadh as na haeibh (na heanna) agat sceula mo bhan-sa agus ar ghabhas tríd acu.

B: (leí féin: Seun agus rian na croise ceusta eadram agus é. Alpaire gan taise gan truagh ar nós cránach muice. Scríosamhnach (scríosúnach) an bháis d’imirt ar dhaoinidh bochta gan suím gan cuimhneamh. Mhaiseadh, go bhfóire Dia ar mo mhuintir bhoicht-se atá ag pléidhe leis thall. Ach ní fheadar faoi’n donas cadé an fuadar atá faoi anois. Mhaiseadh, nach agam-sa atá an lad ann.) Seadh, b’uathbhásach an sceul é , is dócha.

R: O, ná bí ag caint, a bhean. Do bhrisfeadh sé do chroidhe, gan ach iad do chomhaireamh thart, agus na bliadhanta fiara fuara, agus foighneamh gan foighne agus saoghal gan strus. Do bheadh sé ró dhian ort, a bhean an tighe, innsint mo chreach agus fad-tuirse mo scéil go léir duit. Ach gur bh’éigeann dom mór-sheisear díobh do chur díom le claidheamh. Agus is baoghal liom go gcaithfe mé an ceann atá aois agam do leasughadh aríst...Fuspar, a bhean an tighe,  Má bheidh túsa i’d bhaintreabhaich choidhche, is aithnid dam buachaill deas macánta thiomchioll mo shaghas-sa d’fhear, slighe mhaireachtana aige agus ní hí maireachtain an chnocadóra í.

B: (Leí féin: Massa, ní hail liom bean gan cheann ar mo chineadh, ach mo leun! Ca bhfíos dam nach baintreabhach cheana mé?) Seadh anois, a rí caithfead-sa dul ar lorg an aisil atá ar sceachrán siar an bóthar uaim.

R: ...b’é mo dhearmhad nár chuimhnigheas go dtí anois air. Seadh, a bhean an tighe, is é a thug i leith mé ach ar theachtaireacht ó’t fhear-sa agus ó athair do chéile agus faoi dhéin na húirlise si a dtugtar “cor in aghaidh an chaim agus cam in aghaidh an choir” uirthi...

 

Tuigeann sí conas tá an scéal: go ndúirt a fear féin leis an rí dul ar lorg an ruda sin (bréag-uirlis) chun go chuirfeadh sí an rí faoi ghlas. A r ndóigh, mhealleann sí isteach i gcófra chun breith ar an rud atá uaidh é, agus dúnann an clár (doras) air, sa tslí gur ghiall é féin nó go scaoiltear amach as priosiún an rí a fear féin agus athair a chéile.